W pierwszym odcinku Maria Sławek rozmawia z dyrygentką Lilianną Krych i organistą Jakubem Stefkiem o ich najnowszej płycie, na której znalazły się utwory legendarnego chórmistrza i kompozytora Dawida Ajzensztadta, wykonywane w Wielkiej Synagodze na Tłomackiem.

Lilianna Krych – dyrygentka, członkini grupy kreatywnej Hashtag Ensemble, współkieruje Hashtag Labem w całej różnorodności spektrum jego działań. Założycielka zespołu wokalnego Match Match Ensemble, nominowana do Paszportu Polityki 2022. W sezonie 2023/2024 uczestniczka programu Britten-Pears Young Artist. Wierzy w edukację muzyczną dostępną dla każdego, dlatego m.in. prowadzi Wakacyjną Akademię Hashtag Ensemble oraz prowadzi orkiestrę w PSM im. O. Kolberga w Warszawie. Głównym spektrum jej działalności artystycznej jest opera oraz muzyka współczesna. Fascynuje ją przenikanie się dziedzin sztuki: opery, teatru, muzyki, sztuk wizualnych, a także praca w obszarze głosu, ciała i ruchu. Muzykę i teatr traktuje jako narzędzie do analizy i komentowania rzeczywistości. Szczególnie dumna jest z realizacji następujących oper i spektakli: „DARC” w reż. Krystiana Lady, „Solaris” i „Birdy” Karola Nepelskiego i Waldemara Raźniaka, „Fake Opery” Wojciecha Błażejczyka, „The Rape of Lucretia” i „The Turn of the Screw” Benjamina Brittena, „Luci mie traditrici”, „Superflumina” i „Aspern” Salvatore Sciarrino, a także „Little Thunder. Święta Katarzyna ze Sieny” z muzyką Katarzyny Szwed, według pomysłu Julianny Bloodgood.
Więcej na: www.liliannakrych.pl

Jakub Stefek – doktor sztuki i doktor ekonomii, kierownik Centrum Muzyki Przywracanej z siedzibą w Szczecinie oraz organista w Synagodze Pestalozzistraße w Berlinie. Jest autorem koncepcji nagrań płytowych i zamówień kompozytorskich inspirowanych muzyką synagogalną, a także pierwszej polskiej pracy doktorskiej o organach w synagogach. Z wykładami i koncertami występował w kilkudziesięciu miastach w Polsce oraz Niemczech, Czechach, Szwecji, Austrii, Izraelu i nawet w tak egzotycznych miejscach, jak wyposażona w organy synagoga w Kingston na Jamajce.
Więcej na: www.stefek.art

W kolejnym odcinku podcastu „Sztikelech” o literaturze, tożsamości żydowskiej i pamięci rozmawiają Mikołaj Grynberg, Maciej Hen i Monika Sznajderman. Prowadzenie: Ishbel Szatrawska.

Mikołaj Grynberg – pisarz i fotograf, z wykształcenia psycholog. Autor albumów Dużo kobiet (2009) i Auschwitz – co ja tu robię? (2010). Jego zdjęcia były prezentowane niemal na całym świecie. Wydał zbiory rozmów Ocaleni z XX wieku (2012), Oskarżam Auschwitz. Opowieści rodzinne (2014) i Księga wyjścia (2018) oraz dwa tomy opowiadań: Rejwach (2017), który był nominowany do Nagrody Literackiej Nike i Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus a jego amerykańskie wydanie w przekładzie Seana Gaspera Bye znalazło się w finale National Jewish Book Awards 2022 oraz było nominowane do The Sami Rohr Prize for Jewish Literature oraz Poufne (2020). W 2021 roku zadebiutował jako reżyser filmem dokumentalnym Dowód tożsamości wyprodukowanym przez Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Od lat zajmuje się problematyką i historią polskich Żydów, zadając sobie i swoim rozmówcom pytania o to, jak to jest być Żydem w Polsce i co to tak naprawdę znaczy. Od kilku lat prowadzi warsztaty pisania historii osobistych. Nakładem Wydawnictwa Agora, ukazały się jego dwie najnowsze książki: Jezus umarł w Polsce (2023) oraz Rok, w którym nie umarłem (2025).

Maciej Hen – urodził się w roku 1955 w Warszawie, gdzie mieszka do dziś. W 1980 ukończył wydział operatorski łódzkiej PWSFTviT. Przez lata próbował swoich sił w różnych dziedzinach: bywał między innymi operatorem filmowym, fotografem, reżyserem filmów dokumentalnych, dziennikarzem prasowym, radiowym i telewizyjnym, tłumaczem z języka angielskiego, muzykiem rockowym i folkowym; do dziś jego głównym źródłem utrzymania jest realizacja światła w programach telewizyjnych. Ma w dorobku cztery powieści: Według niej (2004; wydanie brytyjskie w przekładzie Anny Błasiak, According to Her, 2022, trafiło w 2023 do finałowej dziesiątki Nagrody Literackiej EBRD), Solfatara (2015, Nagroda im. Gombrowicza 2016), Deutsch dla średnio zaawansowanych (2019), Segretario (2023; finał Wyszehradzkiej Nagrody Literackiej 2025). Opublikował także książkę reportażowo-eseistyczną Beatlesi w Polsce (2021) oraz opowieść autobiograficzną Tratwa z pomarańczami (2025).

Monika Sznajderman – antropolożka kultury; stopień doktorki nauk humanistycznych otrzymała w Instytucie Sztuki PAN w Warszawie. Autorka książek Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Współczesna Biblia Pauperum. Szkice o wideo i kulturze popularnej, Błazen. Maski i metafory, Fałszerze pieprzu. Historia rodzinna oraz Pusty las. Redaktorka kilku antologii esejów. Od 1996 roku prowadzi Wydawnictwo Czarne. Za książkę Fałszerze pieprzu uhonorowana Nagrodą im. Marii i Łukasza Hirszowiczów, Nagrodą Literacką Miasta Radomia oraz Nagrodą im. Jerzego Turowicza. Była także nominowana do m.in. Nagrody im. Ryszarda Kapuścińskiego, Nagrody Literackiej Nike, nagrody Śląski Wawrzyn Literacki oraz do Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus. Finalistka Nagrody Literackiej Nike. W 2020 roku została laureatką Nagrody im. Václava Buriana za wkład w dziedzinie kultury do dialogu środkowoeuropejskiego. Urodziła się w Warszawie, od blisko czterdziestu lat mieszka w Beskidzie Niskim.

W kolejnym odcinku podcastu „Sztikelech” o Festiwalu Kultury Żydowskiej, współczesnej sztuce żydowskiej w Polsce, muzyce, antysemityzmie i pamięci rozmawiają Joanna Szumacher i Piotr Strzemieczny. Prowadzenie: Damian Josef Neć

Joanna Szumacher – artystka, kompozytorka, kuratorka, ilustratorka i animatorka kultury. Od siedmiu lat pełni funkcję dyrektorki artystycznej Festiwalu Kultury Żydowskiej w Grodzisku Mazowieckim. Autorka płyty „Kopyta Zła”, nagranej wspólnie z Pawłem Cieślakiem i wydanej przez Requiem Records, a także książki i audiobooka „Bambino” (Altanova Press). Wraz z Pawłem Cieślakiem współtworzyła płytę LIBE z piosenkami w języku jidysz oraz jest autorką słuchowiska „Córka rebego”. Tworzy muzykę teatralną, m.in. do spektaklu „28 dni”, a także jest autorką i pomysłodawczynią cyklu muzycznego „Byle do wiosny” realizowanego w Muzeum Sztuki w Łodzi. Autorka i ilustratorka książek dla dzieci „Malka i chanukowy cud” oraz „Bajki o rebie Elimelechu”. Kuratorka i współzałożycielka łódzkiej Galerii W Y oraz kuratorka festiwalu Łódź 4 Kultur (2019). Laureatka nagród Punkt dla Łodzi oraz Plastry Kultury w dwóch kategoriach, a także Nagrody Prezydenta Miasta Łodzi za upowszechnianie kultury. Stypendystka Prezydenta Miasta Łodzi.

Piotr Strzemieczny – ur. 1988. Założyciel serwisu FYH, współpracuje z serwisami Noisey Polska i Red Bull Music, publikował w M/I Kwartalniku muzycznym oraz Lados Mag Polska. W latach 2011-2014 prowadził wytwórnię fyh!records. aktywista kulturalny, założyciel stowarzyszenia Nowa Kultura i Edukacja, współpomysłodawca Festiwalu Kultury Żydowskiej w Grodzisku Mazowieckim.

__________________________

Słowniczek:

Mizrachi pop: izraelski gatunek muzyki łączący tradycyjne brzmienia bliskowschodnie, śródziemnomorskie i greckie z zachodnią puzyką pop.

Olam ha-Ba: [hebr. „przyszły świat”] termin odnoszący się w judaizmie do świata po przyjściu Mesjasza.

Tikkun Olam: [hebr. „naprawa świata”] w nauce żydowskiej każda czynność mająca na celu naprawienie lub udoskonalenie otaczającego nas świata. Współcześnie Tikkun Olam jest pretekstem do powoływania fundacji, działalności charytatywnej czy działań proekologicznych.

W kolejnym odcinku podcastu „Sztikelech” o książce, pt. Teatr Żydowski im. Estery Rachel i Idy Kamińskich w Warszawie. Opowieść zespołu aktorskiego. Biografia instytucji z autorką, dr Martą Bryś rozmawia Damian Josef Neć.

dr Marta Bryś – absolwentka teatrologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, wykładowczyni Akademii Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie, redaktorka czasopisma „Didaskalia. Gazeta Teatralna”, autorka książki „Doświadczenie postpamięci w teatrze” (2020).

W kolejnym odcinku podcastu „Sztikelech/Sztuczki” o słuchaniu miejsc, dokarmianiu zakwasu, graniu z duchami i innych zagadnieniach związanych z muzyką żydowską Mikołaj Trzaska opowiada Marii Sławek.

Mikołaj Trzaska – saksofonista, klarnecista i kompozytor muzyki filmowej, jedna z najważniejszych postaci polskiej sceny improwizowanej. Wyrósł z ruchu yassowego, współtworząc z Tymonem Tymańskim legendarną Miłość. Lider projektów takich jak Inner Ear, IRCHA czy Shofar, współpracował z ikonami światowego free jazzu, m.in. Peterem Brötzmannem i Kenem Vandermarkiem. Autor muzyki do filmów Wojciecha Smarzowskiego, dwukrotny laureat Orłów. Poza gwiazdami światowej sceny improwizowanej występował także z Orkiestrą Klezmerską Teatru Sejneńskiego. Lubi grać we wnętrzach dawnych synagog, w jednej z nich nagrał płytę Goats’ ghost, której tytuł nawiązuje do pradawnej szczebrzeszyńskiej przypowieści o kozach wypasanych przez żydowskiego pasterza, posiadających wiedzę na temat tajnego przejścia łączącego Szczebrzeszyn z Jerozolimą.

W kolejnym odcinku podcastu „Sztikelech/Sztuczki” o życiu i twórczości Marka Oberländera, politycznej odwilży w Polsce i sztuce kręgu Arsenału opowie dr Piotr Słodkowski. Prowadzenie: Andrzej Pałys.

Piotr Słodkowski – historyk sztuki, adiunkt w ASP w Warszawie. Autor trzech monografii: Modernizm żydowsko-polski. Henryk Streng / Marek Włodarski a historia sztuki; Klimat odwilży. Obrazy Marka Oberländera; Polish Modernism and Jewish Identity: The Art of Henryk Streng, a także współautor opracowania Pomniki oporu. Źródła artystyczne do studiów nad pamięcią o powstaniu w getcie warszawskim, 1943–1956. Redaktor wielu tomów, m.in. Was Socialist Realism Global? Modernism, Soc-Modernism, Socially Engaged Figuration i in. Jego badania koncentrują się na polskiej sztuce między- i powojennej z naciskiem na współczesne studia na temat środkowoeuropejskich modernizmów, figuracji zaangażowanej społecznie oraz relacji sztuki i Zagłady. Dwukrotny laureat Nagrody Stowarzyszenia Historyków Sztuki im. Szczęsnego Dettloffa (2017, 2018). Finalista Nagrody Naukowej POLITYKI 2019 i laureat w Konkursie im. Majera Bałabana (2020). Stypendysta Fundacji Lanckorońskich (2020).

Natalia Chmielarz – twórczyni urodzona w Warszawie w 1991 roku, jej praktyka artystyczna sytuuje się przede wszystkim na styku sztuki konceptualnej i performatywnej. W swojej twórczości bada współczesne znaczenie kultury oraz jej potencjał do zgłębiania kwestii tożsamości, reinterpretowania znaczeń przeszłości, a także formułowania współczesnego polsko-żydowskiego języka artystycznego. Działa również jako kuratorka, w tym szerzej w obszarze kultury jidysz. Rezydentka Yiddishland Pavilion podczas Biennale Architektury w Wenecji (2025). Obecnie pracuje nad egodokumentem pt. „Powtórzenie” – projektem z pogranicza literatury i sztuk wizualnych. Centrum Kultury Jidysz, gdzie Natalia jest główną koordynatorką to część Teatru Żydowskiego.

Linki do niektórych projektów, o których mowa w podkaście:

Daloy: https://tinyurl.com/6pnsdm85

Yiddishland Pavilion: https://tinyurl.com/5nmfykxc

Kwiaty wymieszałam z ziemią wszędzie:
https://tinyurl.com/39bmbjtt

Zdigitalizowaną prasę jidysz, o której mówi nasza gościna można znaleźć w Centralnej Bibliotece Judaistycznej Żydowskiego Instytutu Historycznego, pod adresem www.cbj.jhi.pl.

__________________________

Krótkie i dalece niewyczerpujące biogramy niektórych osób artystycznych wspomnianych w podcaście

Celia Dropkin (1887–1956) – urodzona w Bobrujsku jidyszowa pisarka i malarka, od 1912 w Stanach Zjednoczonych. Za jej życia ukazał tylko jeden zbiór poezji In hejsn wint (W gorącym wietrze, 1935), publikowany po wojnie w rozszerzonych dedykacjach obejmujących niepublikowane teksty. Uznawana za twórczynię, która głęboko przekształciła erotyczne pisarstwo jidyszowe. Zmarła w Nowym Jorku. Przekłady wybranych wierszy można znaleźć w tomie „Moja dzika koza. Antologia poetek jidysz” wydanym przez to samo wydawnictwo (red. Karolina Szymaniak, Joanna Degler, Bella Szwarcman-Czarnota).

Pinchas Kahanowicz - Der Nister - Ukryty (1884-1950) - urodzony Berdyczowie modernistyczny pisarz żydowski, znany przede wszystkim jako autor czerpiący w swojej twórczości z tradycji symbolizmu i mistycyzmu. Zmarł w sowieckim więzieniu. W Polsce przekłady jego twórczości dostępne są jedynie w sposób rozproszony - w antologiach (jak ostatnio „Chasydzka maszyna parowa”) czy czasopismach żydowskich, jak „Midrasz” czy „Cwiszn”, dostępnych dziś w bibliotekach (w tym bibliotece CKJ).

Irena Klepfisz (ur. 1941) – urodzona w getcie warszawskim poetka amerykańska, praktykująca translingwalną poezję angielsko-jidysz. Córka bojowca getta Michała Klepfisza, członka Bundu, który zginął w drugim dniu powstania w getcie. Działaczka LGBT+, tłumaczka, jedna z osób o kluczowym znaczeniu dla odkrywania jidyszowych tradycji kobiet. Ostatnio po polsku ukazał się jej zbiór Pomiędzy światami. Wybór wierszy i esejów / Between Worlds: Selected Poems and Essays pod redakcją Olgi Kubińskiej i samej autorki.

Awrom Suckewer (1913-2010) – urodzony w Smorgoniach poeta i prozaik modernistyczny zaliczany do najwybitniejszych twórców jidysz XX wieku. Przed drugą wojną światową związany z grupą Jung Wilne (Młode Wilno). Po Zagładzie osiadł w Izraelu, gdzie prowadził aż do lat 90. pismo „Di Goldene Kejt” (Złoty Łańcuch), jeden z najważniejszych powojennych periodyków literackich w jidysz. Zbiór eksperymentalnych próz poetyckich Zielone akwarium ukazał się po polsku w przekładzie Michała Friedmana (1992). Spory wybór jego tekstów można znaleźć w biografii pisarza pióra Daniela Kaca, pt. Wilno Jerozolimą było. Rzecz o Abrahamie Sutzkeverze (2003). Jego twórczości poświęcony był m.in. również pierwszy podwójny numer żydowskiego kwartalnika „Cwiszn” (nr 1-2, 2010) oraz tom „Dialog poetów”, oba wydawane przez Fundację Shalom.

Bella Szwarcman-Czarnota (ur. 1945) – filozofka, eseistka, tłumaczka, wieloletnia redaktorka pisma „Midrasz”. Wydała m.in. Mocą przepasały swe biodra. Portrety kobiet żydowskich (2006), Znalazłam wczorajszy dzień. Moja osobista tradycja żydowska (2009), Cenniejsze niż perły. Portrety kobiet żydowskich (2010), Księga kobiet – kobiety Księgi. Komentarze do Tory (2014), W poszukiwaniu złotego jabłka. Liderbuch – śpiewnik rodzinny (2016, wraz z córką i siostrą) oraz płytę do tej książki (2018), W arce pamięci (2024) oraz Mam dla was historię (2025). Autorka szeregu przekładów z literatury jidysz, francuskiej i rosyjskiej. Laureatka Nagrody ks. Stanisława Musiała (w 2017), Nagrody Jana Karskiego i Poli Nireńskiej (w 2018) oraz Nagrody Literatury na Świecie (2024).

Debora Vogel (1900-1942) – urodzona w Bursztynie polsko-jidyszowa pisarka, teoretyczka i krytyczka awangardowej literatury i sztuki. Autorka tomów wierszy „Tog figurn” (1930) i „Manekinen” (1934), a także tomu montaży wydanych w jidysz jako „Akacjes blien” (1935), a po polsku – „Akacje kwitną” (1936). Współpracowała blisko z Henrykiem Strengiem (Markiem Włodarskim), ilustratorem jej książek i lwowską grupą artes – jako swoista matronka grupy. Zamordowana wraz z rodziną w getcie lwowskim. W 2017 roku odbyła się w Muzeum Sztuki wystawa poświęcona jej myśli i twórczości Montaże. Debora Vogel i nowa legenda miasta (kuratorzy Andrij Bojarov, Paweł Polit, Karolina Szymaniak). Twórczość Vogel jest tłumaczona na kilkanaście języków i wciąż inspiruje kolejnych artystów. „Akacje kwitną” zostały wznowione przez wydawnictwo Austeria. Przekłady wybranych wierszy można znaleźć w tomie „Moja dzika koza. Antologia poetek jidysz” wydanym przez to samo wydawnictwo (red. Karolina Szymaniak, Joanna Degler, Bella Szwarcman-Czarnota). Wybór prac teoretycznych Vogel dostępny jest w katalogu wystawy Montaże. Debora Vogel i nowa legenda miasta.

Mojżesz Worobiejczyk/ Moï-Ver/Moshe Raviv (1904-1995) – urodzony w Zaśkiewiczach awangardowy fotograf, absolwent Bauhausu, praktyk fotomontażu. Wydał m.in. Ein Ghetto im Osten, Wilna (1931, jedna z edycji zawiera również teksty w jidysz) czy Paris (1931, z przedmową Fernanda Légera). W 2023 roku paryskie Centre Pompidou we współpracy z Muzeum Warszawy i Muzeum Sztuki w Tel Awiwie, zorganizowało jego retrospektywę, pokazywaną również w obu partnerskich instytucjach. Jej kuratorkami były Julie Jones i Karolina Ziębińska.

__________________________

Słowniczek:

Język jidysz – język Żydów aszkenazyjskich powstały w średniowieczu (pierwsze zdanie zapisane w jidysz pojawia się 2 lata później niż to uznawane za pierwsze zdanie polskie). Początkowo stanowił etnolekt (odmianę języka używaną przez daną grupę etniczną), by z czasem rozwinąć się w pełni samodzielny język kulturalny – w tym jego historia niemal nie różni się od historii innych języków europejskich. Jidysz to silnie zeslawizowany język germański z charakterystycznym dla każdego żydowskiego języka elementem hebrajsko-aramejski – manifestującym się tak w słownictwie, jak w zapisie (do zapisu jidysz stosujemy znaki alfabetu hebrajskiego, choć wciąż jest to odmienny alfabet, czyli system reguł przypisujących znak do litery). Jest to język diasporyczny. Przed drugą wojną światową w jidysz mówiło około trzy czwarte wszystkich Żydów na świecie, około 80 procent polskich Żydów. Był to drugi język Warszawy, w którym mówiło około jedna trzecia mieszkańców stolicy. Dziś w jidysz mówią przede wszystkim ultraortodoksyjni Żydzi (tzw. Haredim), posiadający własną świecką i religijną kulturę. Język jidysz jest również używany jako język codzienny przez niewielką świecką mniejszość. Jest językiem ekspresji artystycznej dla wielu artystów – przede wszystkim muzyków, performerów, ale także literatów, ludzi teatru, itd. Liczbę współczesnych mówców jidysz szacuje się na kilkaset tysięcy do miliona.
W Polsce jidysz jest jednym z 15 chronionych prawem języków regionalnych i mniejszościowych.

Jidyszland – paradoksalny termin opisujący diasporyczną przestrzeń cywilizacji jidysz, swoistego rodzaju kontrterytorium i kontrimperium. Jego pierwsze użycia pojawiają się już na początku XX w. Zyskuje stopiono na znaczeniu w dyskursie w okresie międzywojennym. W roku 1937 podczas Kongresu Kultury Żydowskiej w Paryżu staje się jednym z ważniejszych haseł pojawiających się w debatach. Jidyszland to – zdaniem pisarza jidysz Josefa Opatoszu – wyższy stopień ewolucji imperium – imperium etyczne, bez granic i armii – zjednoczone jedynie przez kulturę i język.

Dziś termin Jidyszland używany jest w szeregu różnych projektów, zyskując w nich rozmaite znaczenia – od neutralnego oznaczenia cywilizacji kultury jidysz po bardziej lub mniej konkretne projekty polityczno-kulturowe, najczęściej powiązane z nawiązującą do idei doikajt (tutejszości) – projektu rozwijania życia żydowskiego w diasporze, w oparciu o język i kulturę jidysz.

__________________________

Słówka jidysz użyte w podkaście:

awade – oczywiście
kartofl-felder lila un wajse – pola kartoflane lila i białe
Wos darf men jenem zogn? – Co należy mówić innym?
der emes – prawda (dem emes – prawdę)
epele – jabłuszko
bulbes – ziemniaki
cibele – cebula
burikes – buraki
a dank – dziękuję

__________________________

Linki do piosenek jidysz:

Papirosn https://yiddishsongs.org/papirosn/

In ale gasn/Daloj policję https://jewish-music.huji.ac.il/en/content/ale-gasn-hey-hey-daloy-politsey

Dla zainteresowanych: ta ostatnia piosenka pojawia się m.in. u Ziemowita Szczerka w Rzeczpospolitej zwycięskiej – kiedy, jak i dlaczego – sprawdźcie!